THUCYDIDES' PLATAEAN DEBATE (3.52 - 3.68)

WITH THE LATIN TRANSLATION OF LORENZO VALLA

(For a list of signs and abbreviations see the note at the end of the text.)

(3.52) Ὑπὸ δὲ τοὺς αὐτοὺς χρόνους τοῦ θέρους τούτου καὶ οἱ Πλαταιῆς οὐκέτι ἔχοντες σῖτον οὐδὲ δυνάμενοι πολιορκεῖσθαι ξυνέβησαν τοῖς Πελοποννησίοις τοιῷδε τρόπῳ. (2) προσέβαλλον αὐτῶν τῷ τείχει, οἱ δὲ οὐκ ἐδύναντο ἀμύνεσθαι. γνοὺς δὲ ὁ Λακεδαιμόνιος ἄρχων τὴν ἀσθένειαν αὐτῶν βίᾳ μὲν οὐκ ἐβούλετο ἑλεῖν (εἰρημένον γὰρ ἦν αὐτῷ ἐκ Λακεδαίμονος, ὅπως, εἰ σπονδαὶ γίγνοιντό ποτε πρὸς Ἀθηναίους καὶ ξυγχωροῖεν ὅσα πολέμῳ χωρία ἔχουσιν ἑκάτεροι ἀποδίδοσθαι, μὴ ἀνάδοτος εἴη ἡ Πλάταια ὡς αὐτῶν ἑκόντων προσχωρησάντων), προσπέμπει δὲ αὐτοῖς κήρυκα λέγοντα, εἰ βούλονται παραδοῦναι τὴν πόλιν ἑκόντες τοῖς Λακεδαιμονίοις καὶ δικασταῖς ἐκείνοις χρήσασθαι, τούς τε ἀδίκους κολάζειν, παρὰ δίκην δὲ οὐδένα. (3) τοσαῦτα μὲν ὁ κῆρυξ εἶπεν· οἱ δέ (ἦσαν γὰρ ἤδη ἐν τῷ ἀσθενεστάτῳ) παρέδοσαν τὴν πόλιν. καὶ τοὺς Πλαταιᾶς ἔτρεφον οἱ Πελοποννήσιοι ἡμέρας τινάς, ἐν ὅσῳ οἱ ἐκ τῆς Λακεδαίμονος δικασταὶ πέντε ἄνδρες ἀφίκοντο. (4) ἐλθόντων δὲ αὐτῶν κατηγορία μὲν οὐδεμία προυτέθη, ἠρώτων δὲ αὐτοὺς ἐπικαλεσάμενοι τοσοῦτον μόνον, εἴ τι Λακεδαιμονίους καὶ τοὺς ξυμμάχους ἐν τῷ πολέμῳ τῷ καθεστῶτι ἀγαθόν [τι] εἰργασμένοι εἰσίν. (5) οἱ δ᾿ ἔλεγον αἰτησάμενοι μακρότερα εἰπεῖν καὶ προτάξαντες σφῶν αὐτῶν Ἀστύμαχόν τε τὸν Ἀσωπολάου καὶ Λάκωνα τὸν Αἰειμνήστου πρόξενον ὄντα Λακεδαιμονίων· καὶ ἐπελθόντες ἔλεγον τοιάδε. ------------------------ 2 προσέβαλον MEFAB (et Valla?). κολάζειν] κολάσειν Krüger. St. in mg. "Videtur (Valla) legisse κολάσειν"	(3.52) Per eadem huius aestatis tempora Plataeenses, quum iam commeatum non haberent, nec expugnari possent, cum Peloponnensibus transegerunt ad hunc modum: (2) Accesserunt illi ad muros vrbis: eos isti ad propulsandum inualidi erant.. Quorum imbecillitatem intelligens Lacedaemonius dux, noluit vrbem vi capere: (quippe cui ex Lacedaemone praeceptum erat, vt siquando cum Atheniensibus conueniret, & vtrique ad reddenda oppida bello capta consentirent, vt Plataea non redderetur, quod sua sese sponte dedidisset) sed caduceatorum ad eos misit, qui diceret nunquid se et vrbem vellent vltro Lacedaemoniis dedere, iudicesque illos habere: de noxiis supplicium, de indemnato nemine sumpturos. (3) Hactenus caduceator. Isti se & vrbem (iam enim in vltima erant debilitate) dediderunt. Quos aliquot diebus pauere Peloponnenses, vsquedum ex Lacedaemone quinque iudices aduenerunt. (4) Illi vbi adfuerunt, nullam his accusationem proposuere: tantum accersitos percontati sunt nunquid a bello moto de Lacedaemoniis ac sociis quippiam bene meriti essent. (5) Hi respondentes, poposcerunt licere sibi longius dicere. Acceptaque dicendi venia, delecti ex eis, Astymachus Asopolai, & Lacon Aeimnesti filius, (cui publicum erat cum Lacedaemoniis hospitium) progressi, talia dixerunt: ------------------------ 2 Lacedaemoniorum || non esset Plataea reddenda, tanquam sua sese sponte dedidissent. Mittit autem ad eos caduceatorem, qui (etc.) V2; idem V, sed dedidissent in dedidisset V correxit punctis sub n positis.
(53) ᾿Τὴν μὲν παράδοσιν τῆς πόλεως, ὦ Λακεδαιμόνιοι, πιστεύσαντες ὑμῖν ἐποιησάμεθα, οὐ τοιάνδε δίκην οἰόμενοι ὑφέξειν, νομιμωτέραν δέ τινα ἔσεσθαι, καὶ ἐν δικασταῖς οὐκ ἂν ἄλλοις δεξάμενοι, ὥσπερ καὶ ἐσμέν, γενέσθαι (ἢ ὑμῖν),* ἡγούμενοι τὸ ἴσον μάλιστ᾿ ἂν φέρεσθαι. (2) νῦν δὲ φοβούμεθα μὴ ἀμφοτέρων ἅμα ἡμαρτήκαμεν· τόν τε γὰρ ἀγῶνα περὶ τῶν δεινοτάτων εἶναι εἰκότως ὑποπτεύομεν καὶ ὑμᾶς 8μὴ οὐ κοινοὶ ἀποβῆτε, 9τεκμαιρόμενοι προκατηγορίας τε ἡμῶν οὐ προγεγενημένης ᾗ χρὴ ἀντειπεῖν (ἀλλ᾿ αὐτοὶ λόγον ᾐτησάμεθα) τό τε ἐπερώτημα βραχὺ ὄν, ᾧ τὰ μὲν ἀληθῆ ἀποκρίνασθαι ἐναντία γίγνεται, τὰ δὲ ψευδῆ ἔλεγχον ἔχει. (3) πανταχόθεν δὲ ἄποροι καθεστῶτες ἀναγκαζόμεθα καὶ ἀσφαλέστερον δοκεῖ εἶναι εἰπόντας τι κινδυνεύειν· καὶ γὰρ ὁ μὴ ῥηθεὶς λόγος τοῖς ὧδ᾿ ἔχουσιν αἰτίαν ἂν παράσχοι ὡς, εἰ ἐλέχθη, σωτήριος ἂν ἦν. (4) χαλεπῶς δὲ ἔχει ἡμῖν πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ἡ πειθώ. ἀγνῶτες μὲν γὰρ ὄντες ἀλλήλων ἐπεσενεγκάμενοι μαρτύρια ὧν ἄπειροι ἦτε ὠφελούμεθ᾿ ἄν· νῦν δὲ πρὸς εἰδότας πάντα λελέξεται, καὶ δέδιμεν οὐχὶ μὴ προκαταγνόντες ἡμῶν τὰς ἀρετὰς ἥσσους εἶναι τῶν ὑμετέρων ἔγκλημα αὐτὸ ποιῆτε, ἀλλὰ μὴ ἄλλοις χάριν φέροντες ἐπὶ διεγνωσμένην κρίσιν καθιστώμεθα. ----------------------- 1 ἢ ὑμῖν non legisse videtur Σ. ("Οὐκ ἐν ἄλλοις δεξάμενοι ] οὐκ ἐν ἄλλοις ἢ ἡμῖν") 4 Post ὑμετέρων Valla legisse videtur ξυμμάχων vel sim.	(53) Equidem, Lacedaemonii, vobis habentes fidem, nos deditionem ciuitatis urbisque fecimus, non existimantes tale subeundum nobis esse iudicium, sed ciuile aliquod: neque apud alios iudices, vt nunc est, quam apud vos, et maxime de iure disputandum. (2) Nunc autem veremur ne vtraque nos fefellerit opinio. Suspicamur enim merito, et certamen hoc nobis esse de vita, et vos non ex aequo ad iudicandum venisse. Cuius rei signum est, quod neque vlla nostri accusatio, quam debeamus refellere, antecessit, sed ipsi vt loqueremur poposcimus: et interrogatio vestra perbreuis fuit: ad quam vera responsio, causae nostrae inimica est, falsa coargui potest. (3) Vndique itaque ancipiti in conditione constituti, et <loqui> cogimur, et tutius quam tacere arbitramur, aliquid dicendo periclitari. Etenim id quod dici potuit, si dictum non est, fodicat mentem eorum qui in hoc casu positi sunt, tanquam saluti tunc futurum, si dictum fuisset: (4) et nobis praeter caetera arduum est ad persuadendum vobis. Nam si ignoti <inuicem> essemus, afferendis testimoniis quorum essetis ignari, haud dubie proficeremus: nunc apud scientes omnia loquemur, veriti non quidem ne nobis (quos antea cognitos habetis) hoc crimini detis quod nostrae virtutes vestrorum sociorum virtutibus inferiores sint, sed ne ad aliorum gratiam iudicium subeamus iam peractum. ------------------------ 1 ciuilius || de iure maxime 3 loqui male om. St. dicendo aliquid V2 4 persuadere V2 || inuicem male om. St. (qui in mg. dicit Vallam ἀλλήλων omisisse!)
(54) παρεχόμενοι δὲ ὅμως ἃ ἔχομεν δίκαια πρός τε τὰ Θηβαίων διάφορα καὶ ἐς ὑμᾶς καὶ τοὺς ἄλλους Ἕλληνας, τῶν εὖ δεδραμένων ὑπόμνησιν ποιησόμεθα καὶ πείθειν πειρασόμεθα. (2) ᾿Φαμὲν γὰρ πρὸς τὸ ἐρώτημα τὸ βραχύ, εἴ τι Λακεδαιμονίους καὶ τοὺς ξυμμάχους ἐν τῷ πολέμῳ τῷδε ἀγαθὸν πεποιήκαμεν, εἰ μὲν ὡς πολεμίους ἐρωτᾶτε, οὐκ ἀδικεῖσθαι ὑμᾶς μὴ εὖ παθόντας, φίλους δὲ νομίζοντας αὐτοὺς ἁμαρτάνειν μᾶλλον τοὺς ἡμῖν ἐπιστρατεύσαντας. (3) τὰ δ᾿ ἐν τῇ εἰρήνῃ καὶ πρὸς τὸν Μῆδον ἀγαθοὶ γεγενήμεθα, τὴν μὲν οὐ λύσαντες νῦν πρότεροι, τῷ δὲ ξυνεπιθέμενοι τότε ἐς ἐλευθερίαν τῆς Ἑλλάδος μόνοι Βοιωτῶν. (4) καὶ γὰρ ἠπειρῶταί τε ὄντες ἐναυμαχήσαμεν ἐπ᾿ Ἀρτεμισίῳ, μάχῃ τε τῇ ἐν τῇ ἡμετέρᾳ γῇ γενομένῃ παρεγενόμεθα ὑμῖν τε καὶ Παυσανίᾳ· εἴ τέ τι ἄλλο κατ᾿ ἐκεῖνον τὸν χρόνον ἐγένετο ἐπικίνδυνον τοῖς Ἕλλησι, πάντων παρὰ δύναμιν μετέσχομεν. (5) καὶ ὑμῖν, ὦ Λακεδαιμόνιοι, ἰδίᾳ, ὅτεπερ δὴ μέγιστος φόβος περιέστη τὴν Σπάρτην μετὰ τὸν σεισμὸν τῶν ἐς Ἰθώμην Εἱλώτων ἀποστάντων, τὸ τρίτον μέρος ἡμῶν αὐτῶν ἐξεπέμψαμεν ἐς ἐπικουρίαν· ὧν οὐκ εἰκὸς ἀμνημονεῖν. ------------------------ 2 ἐπιστρατεύοντaς Μ	(54) Nihilo tamen minus quid iuris et adversus simultatem Thebanorum et erga vos caeterosque Graecos habeamus, exhibebimus, ac persuadere conabimur, nostra benefacta recensentes. (2) Etenim quod ad breuem [illam] interrogationem pertinet, nunquid hoc bello de Lacedaemoniis sociisque bene meriti simus, dicimus, si vt hostes interrogamur, non fecisse vobis iniuriam quod nullo vos beneficio affecimus: sin vt amicos, nostra sententia vos peccasse potius, bellum nobis inferentes. (3) At in pace, quod eam nunc nos priores non rumpimus, et adversus Medum, quod soli ex Boeoti<i>s tunc ad vos accessimus, pro Graeciae libertate boni fuimus. (4) Siquidem quum mediterranei essemus, tamen apud Artemisium praelio navali pugnavimus: et dum in agro nostro dimicatum est, vobis ac Pausaniae affuimus: et siqua alia per id tempus cum discrimine sunt a Graecis gesta, eorum nos omnium participes supra vires extitimus. (5) Vobis quoque separatim, Lacedaemonii, quum maximus Spartam terror circumstetisset, post terraemotum, facta in Ithomen mancipiorum fuga, tertiam ex nobis ipsis partem auxilio misimus: quarum rerum nefas est vobis excidere memoriam.
(55) ᾿Καὶ τὰ μὲν παλαιὰ καὶ μέγιστα τοιοῦτοι ἠξιώσαμεν εἶναι, πολέμιοι δὲ ἐγενόμεθα ὕστερον. ὑμεῖς δὲ αἴτιοι· δεομένων γὰρ ξυμμαχίας ὅτε Θηβαῖοι ἡμᾶς ἐβιάσαντο, ὑμεῖς ἀπεώσασθε καὶ πρὸς Ἀθηναίους ἐκελεύετε τραπέσθαι ὡς ἐγγὺς ὄντας, ὑμῶν δὲ μακρὰν ἀποικούντων. (2) ἐν μέντοι τῷ πολέμῳ οὐδὲν ἐκπρεπέστερον ὑπὸ ἡμῶν οὔτε ἐπάθετε οὔτε ἐμελλήσατε. (3) εἰ δ᾿ ἀποστῆναι Ἀθηναίων οὐκ ἠθελήσαμεν ὑμῶν κελευσάντων, οὐκ ἠδικοῦμεν· καὶ γὰρ ἐκεῖνοι ἐβοήθουν ἡμῖν ἐναντία Θηβαίοις ὅτε ὑμεῖς ἀπωκνεῖτε, καὶ προδοῦναι αὐτοὺς οὐκέτι ἦν καλόν, ἄλλως τε καὶ οὓς εὖ παθών τις καὶ αὐτὸς δεόμενος προσηγάγετο ξυμμάχους καὶ πολιτείας μετέλαβεν, ἰέναι δὲ ἐς τὰ παραγγελλόμενα εἰκὸς ἦν προθύμως. (4) ἃ δὲ ἑκάτεροι ἐξηγεῖσθε τοῖς ξυμμάχοις, οὐχ οἱ ἑπόμενοι αἴτιοι εἴ τι μὴ καλῶς ἐδρᾶτο,* ἀλλ᾿ οἱ ἄγοντες ἐπὶ τὰ μὴ ὀρθῶς ἔχοντα. ------------------------ 4 ἐδρᾶτο Bekker: ἐδρᾶτε codd.	(55) Et talem quidem priscis temporibus operam optimamque nauauimus. At hostes postea fuimus, vos <fuistis> in culpa, qui nos societatem obsecrantes, quum a Thebanis cogeremur, reiecistis, vtque ad Athenienses, tanquam vicinos, cofugeremus, iussistis, quum ipsi longinqui essetis. (2) In bello itaque nihil indignum a nobis neque passi fuistis, neque passuri. (3) Quod si ab Atheniensibus vestro iussu deficere noluimus, haud iniurium est. Etenim quum nos illi contra Thebanos, dum vos pigebat, adiuuerint, prodere eos honestum non erat: praesertim quos in societatem precibus adduxissemus, a quibus beneficia, a quibus ius ciuitatis accepissemus. Imo decuit, quaecumque nobis illi praecepissent, nos strenuem exequi. (4) [At] quae vos duces cum suis vtrique sociis egistis, siquid non probe egistis, facti culpa non penes illos est qui sequuti sunt, sed penes eos qui duces ad praue agendum extiterunt. ------------------------ 4 ex quo
(56) ᾿Θηβαῖοι δὲ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα ἡμᾶς ἠδίκησαν, τὸ δὲ τελευταῖον αὐτοὶ ξύνιστε, δι᾿ ὅπερ καὶ τάδε πάσχομεν. (2) πόλιν γὰρ αὐτοὺς τὴν ἡμετέραν καταλαμβάνοντας ἐν σπονδαῖς καὶ προσέτι ἱερομηνίᾳ ὀρθῶς τε ἐτιμωρησάμεθα κατὰ τὸν πᾶσι νόμον καθεστῶτα, τὸν ἐπιόντα πολέμιον ὅσιον εἶναι ἀμύνεσθαι, καὶ νῦν οὐκ ἂν εἰκότως δι᾿ αὐτοὺς βλαπτοίμεθα. (3) εἰ γὰρ τῷ αὐτίκα χρησίμῳ ὑμῶν τε καὶ ἐκείνων πολεμίῳ τὸ δίκαιον λήψεσθε, τοῦ μὲν ὀρθοῦ φανεῖσθε οὐκ ἀληθεῖς κριταὶ ὄντες, τὸ δὲ ξυμφέρον μᾶλλον θεραπεύοντες. καίτοι εἰ νῦν ὑμῖν ὠφέλιμοι δοκοῦσιν εἶναι, πολὺ καὶ ἡμεῖς καὶ οἱ ἄλλοι Ἕλληνες μᾶλλον τότε ὅτε ἐν μείζονι κινδύνῳ ἦτε. (4) νῦν μὲν γὰρ ἑτέροις ὑμεῖς ἐπέρχεσθε δεινοί, ἐν ἐκείνῳ δὲ τῷ καιρῷ, ὅτε πᾶσι δουλείαν ἐπέφερεν ὁ βάρβαρος, οἵδε μετ᾿ αὐτοῦ ἦσαν. (5) καὶ δίκαιον ἡμῶν τῆς νῦν ἁμαρτίας, εἰ ἄρα ἡμάρτηταί τι, ἀντιθεῖναι τὴν τότε προθυμίαν· καὶ μείζω τε πρὸς ἐλάσσω εὑρήσετε καὶ ἐν καιροῖς οἷς σπάνιον ἦν τῶν Ἑλλήνων τινὰ ἀρετὴν τῇ Ξέρξου δυνάμει ἀντιτάξασθαι, ἐπῃνοῦντό τε μᾶλλον οἱ μὴ τὰ ξύμφορα πρὸς τὴν ἔφοδον αὑτοῖς ἀσφαλείᾳ πράσσοντες, ἐθέλοντες δὲ τολμᾶν μετὰ κινδύνων τὰ βέλτιστα. (6) ὧν ἡμεῖς γενόμενοι καὶ τιμηθέντες ἐς τὰ πρῶτα νῦν ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς δέδιμεν μὴ διαφθαρῶμεν, Ἀθηναίους ἑλόμενοι δικαίως μᾶλλον ἢ ὑμᾶς κερδαλέως. (7) καίτοι χρὴ ταὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν ὁμοίως φαίνεσθαι γιγνώσκοντας, καὶ τὸ ξυμφέρον μὴ ἄλλο τι νομίσαι ἢ τῶν ξυμμάχων τοῖς ἀγαθοῖς ὅταν αἰεὶ βέβαιον τὴν χάριν τῆς ἀρετῆς ἔχωσι καὶ τὸ παραυτίκα που ὑμῖν ὠφέλιμον καθιστῆται.	(56) Thebani [vero] cum alias multas iniurias nobis intulerunt, tum vero postremam hanc, quae (vt nostis) horum causa est quae patimur. (2) Nam quum vrbem nostram foederum tempore et die solenni cepissent, merito eos supplicio affecimus: secundum communem omnium legem, quae sanxit, hostem multare licere a quo inuadaris: propter quem multatum, nunc haud recte nos plectimur. (3) Nam si iustitiam praesenti vtilitate vestra, ex illorum commilitio, metiemini, profecto non religiosos vos iudices esse declarabitis, et commodo magis quam honesto inseruire. Quod si vobis isti nunc vtiles videntur esse, certe multo nos magis ac reliqui Graeci tunc vtiles extitimus, quum in maius essetis discrimen adducti. (4) Nunc enim vobis ad alios inuadendos animi viresque adsunt: at eo tempore barbarus seruitutem omnibus Graecis imponebat, quum isti cum illo fuerunt. (5) [Adeo] vt iustum sit, huic nostro peccato (siquid peccauimus) opponi nostrum quo tunc erga vos fuimus studium; quod ipso peccato maius esse reperietis: et eo magis, quod ea tempestate rari fuerunt e Graecis qui virtutem obiicerent suam viribus Xerxis: laudatique potius sunt qui, dum inuaderentur, non habuerunt rationem vtilitatis tutelaeque suae, malentes cum periculo audere pulcherrima: (6) ex quibus nos fuimus, et quidem praecipuo honore affecti. Quo nomine nunc ne pereamus veremur, sequuti potius Athenienses iuste, quam vos astute. (7) Enimuero decet idem de eisdem rebus vos sentire pariter, et [id] declarare, nec vtilitatem re vlla alia metiri quam sociorum probitate: a quibus dum firma perpetuo gratia beneficiis habetur, praesens profecto quam aliquando nobis debuerunt, gratia refertur. ------------------------ 2 mulctari . . . mulctatum 4 dum 5 magis] maius || obiicerent suam] suam obiicerent
(57) ᾿Προσκέψασθέ τε ὅτι νῦν μὲν παράδειγμα τοῖς πολλοῖς τῶν Ἑλλήνων ἀνδραγαθίας νομίζεσθε· εἰ δὲ περὶ ἡμῶν γνώσεσθε μὴ τὰ εἰκότα (οὐ γὰρ ἀφανῆ κρινεῖτε τὴν δίκην τήνδε, ἐπαινούμενοι δὲ περὶ οὐδ᾿ ἡμῶν μεμπτῶν), ὁρᾶτε ὅπως μὴ οὐκ ἀποδέξωνται ἀνδρῶν ἀγαθῶν πέρι αὐτοὺς ἀμείνους ὄντας ἀπρεπές τι ἐπιγνῶναι, οὐδὲ πρὸς ἱεροῖς τοῖς κοινοῖς σκῦλα ἀπὸ ἡμῶν τῶν εὐεργετῶν τῆς Ἑλλάδος ἀνατεθῆναι. (2) δεινὸν δὲ δόξει εἶναι Πλάταιαν Λακεδαιμονίους πορθῆσαι, καὶ τοὺς μὲν πατέρας ἀναγράψαι ἐς τὸν τρίποδα τὸν ἐν Δελφοῖς δι᾿ ἀρετὴν τὴν πόλιν, ὑμᾶς δὲ καὶ ἐκ παντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ πανοικεσίᾳ διὰ Θηβαίους ἐξαλεῖψαι. (3) ἐς τοῦτο γὰρ δὴ ξυμφορᾶς προκεχωρήκαμεν, οἵτινες Μήδων τε κρατησάντων ἀπωλλύμεθα* καὶ νῦν ἐν ὑμῖν τοῖς πρὶν φιλτάτοις Θηβαίων ἡσσώμεθα καὶ δύο ἀγῶνας τοὺς μεγίστους ὑπέστημεν, τότε μέν, τὴν πόλιν εἰ μὴ παρέδομεν, λιμῷ διαφθαρῆναι, νῦν δὲ θανάτου δίκῃ κρίνεσθαι. (4) καὶ περιεώσμεθα ἐκ πάντων Πλαταιῆς οἱ παρὰ δύναμιν πρόθυμοι ἐς τοὺς Ἕλληνας ἐρῆμοι καὶ ἀτιμώρητοι· καὶ οὔτε τῶν τότε ξυμμάχων ὠφελεῖ οὐδείς, ὑμεῖς τε, ὦ Λακεδαιμόνιοι, ἡ μόνη ἐλπίς, δέδιμεν μὴ οὐ βέβαιοι ἦτε. ------------------------ 1 ἀφανῆ] ἐν ἀφανεῖ Pi3, Valla ut vid. || ἐπαινούμενοι... μεμπτῶν Valla ignorasse videtur. || ἀπὸ Valla ignorasse putat Ferl. p. 33 3 ἀπωλλύμεθα f: ἀπολλύμεθα cett. 4 ἀτιμώρητοι] ἀτιμώμενοι Pi3	(57) Considerate quoque nunc a plerisque vos Graecis existimari probitatis esse virtutisque exemplar. Qui si de nobis iniquam tuleritis sententiam, videte (non enim occulte hanc causam iudicabitis) ne factum vestrum non probetur, qui de nobis bonis viris ipsi meliores indecens aliquid statueritis, et hominum de Graecia bene meritorum spolia publicis in templis reponatis. (2) Et sane indignum videatur, vos Lacedaemonios evertere Plataeas, quam ciuitatem patres vestri virtutis ergo in tripode delphico inscripserunt, et ex omni Graecia prorsus delere propter Thebanos. (3) Eo nanque calmitatis deuenimus, vt et perituri fuerimus si Medi vicissent, et nunc apud vos, prius amicissimos, superemur a Thebanis : duasque difficultates maximas subeamus, tunc quidem, fame pereundi, nisi nos vrbemque dedidissemus, nunc autem, capitis causam dicendi. (4) Et ab omnibus Plataeenses sumus abiecti, deserti, inhonorati, qui supra vires fuimus studiosi Graecorum: quumque eorum tunc sociorum non sit quisquam nobis auxilio, ne vos etiam Lacedaemonii, vnica spes nostra, parum firmi sitis, extimescimus. ------------------------ 3 dederemus. 4 neque . . . quisquam nobis est || etiam ne uos
(58) ᾿Καίτοι ἀξιοῦμέν γε καὶ θεῶν ἕνεκα τῶν ξυμμαχικῶν ποτὲ γενομένων καὶ τῆς ἀρετῆς τῆς ἐς τοὺς Ἕλληνας καμφθῆναι ὑμᾶς καὶ μεταγνῶναι εἴ τι ὑπὸ Θηβαίων ἐπείσθητε, τήν τε δωρεὰν ἀνταπαιτῆσαι αὐτοὺς μὴ κτείνειν οὓς μὴ ὑμῖν πρέπει, σώφρονά τε ἀντὶ αἰσχρᾶς κομίσασθαι χάριν, καὶ μὴ ἡδονὴν δόντας ἄλλοις κακίαν αὐτοὺς ἀντιλαβεῖν· (2) βραχὺ γὰρ τὸ τὰ ἡμέτερα σώματα διαφθεῖραι, ἐπίπονον δὲ τὴν δύσκλειαν αὐτοῦ ἀφανίσαι. οὐκ ἐχθροὺς γὰρ ἡμᾶς εἰκότως τιμωρήσεσθε, ἀλλ᾿ εὔνους, κατ᾿ ἀνάγκην πολεμήσαντας. (3) ὥστε καὶ τῶν σωμάτων ἄδειαν ποιοῦντες ὅσια ἂν δικάζοιτε καὶ προνοοῦντες ὅτι ἑκόντας τε ἐλάβετε καὶ χεῖρας προϊσχομένους (ὁ δὲ νόμος τοῖς Ἕλλησι μὴ κτείνειν τούτους), ἔτι δὲ καὶ εὐεργέτας γεγενημένους διὰ παντός. (4) ἀποβλέψατε γὰρ ἐς πατέρων τῶν ὑμετέρων θήκας, οὓς ἀποθανόντας ὑπὸ Μήδων καὶ ταφέντας ἐν τῇ ἡμετέρᾳ ἐτιμῶμεν κατὰ ἔτος ἕκαστον δημοσίᾳ ἐσθήμασί τε καὶ τοῖς ἄλλοις νομίμοις, ὅσα τε ἡ γῆ ἡμῶν ἀνεδίδου ὡραῖα, πάντων ἀπαρχὰς ἐπιφέροντες, εὖνοι μὲν ἐκ φιλίας χώρας, ξύμμαχοι δὲ ὁμαίχμοις ποτὲ γενομένοις. ὧν ὑμεῖς τοὐναντίον ἂν δράσαιτε μὴ ὀρθῶς γνόντες. (5) σκέψασθέ τε· Παυσανίας μὲν γὰρ ἔθαπτεν αὐτοὺς νομίζων ἐν γῇ τε φιλίᾳ τιθέναι καὶ παρ᾿ ἀνδράσι τοιούτοις· ὑμεῖς δὲ εἰ κτενεῖτε ἡμᾶς καὶ χώραν τὴν Πλαταιίδα Θηβαΐδα ποιήσετε, τί ἄλλο ἢ ἐν πολεμίᾳ τε καὶ παρὰ τοῖς αὐθένταις πατέρας τοὺς ὑμετέρους καὶ ξυγγενεῖς ἀτίμους γερῶν ὧν νῦν ἴσχουσι καταλείψετε; πρὸς δὲ καὶ γῆν ἐν ᾗ ἠλευθερώθησαν οἱ Ἕλληνες δουλώσετε, ἱερά τε θεῶν οἷς εὐξάμενοι Μήδων ἐκράτησαν ἐρημοῦτε καὶ θυσίας τὰς πατρίους τῶν ἑσσαμένων καὶ κτισάντων ἀφαιρήσεσθε. ------------------------ 2 εἰκότως] ἀπεικότως Pi3 Valla 3 καὶ προνοοῦντες Valla vertit quasi ἄλλως τε καὶ legisset 4 ὁμαίχμοις ποτὲ γενομένοις] καὶ ὁμαίχμιοί ποτε γενόμενοι Pi3, Valla	(58) Quos precamur in honorem et deorum tunc socialium, et nostrorum in Graecos officiorum, [vt] flectamini: et siquid a Thebanis persuasi estis, a sententia recedatis: reposcatisque vicissim illos gratiam vestram de nobis non occidendis, quos minime debetis: speciosam gratiam pro turpi reddentes: nec in praebenda aliis voluptate, dedecus ipsi accipiatis. (2) Nam in promptu est vobis corpora nostra morte mul<c>tare, sed arduum eius facti infamiam abolere, quod nos iniquo supplicio afficiatis, homines vobis amicos, non inimicos, etsi necessitate hostes [fuerimus]. (3) Itaque si nobis metum mortis eximetis, innocenter iudicaueritis: illud ante omnia cogitantes, in vestram nos potestatem venisse voluntarios, ac manibus passis: cuiusmodi homines Graeciae ritus occidi vetat. Praeterea de vobis perpetuo nos esse bene meritos. (4) Intuemini namque sepulcra patrum vestrorum, quos a Medis interemptos, et in nostra terra sitos, quotannis publice honestabamus cum aliis inferiis, tum vero indumentorum apparatu: primitiis etiam fructuum, quoscunque nostrum solum fert , iusta soluentes, viri ex amica vobis regione et beneuoli <et> aliquando socii vestri ac commilitones. Quibus vos e contrario feceritis, non recte sentientes. (5) Considerate enim. Pausanias quidem, qui illos sepeliit, tanquam in terra amica et apud amicos sepeliit?: vos autem si nos occideritis, agrumque Plateaensem Thebanum feceritis, quid aliud quam patres vestros atque cognatos, iis quibus nunc afficiuntur honoribus exutos, relinquetis in terra hostili, et apud ipsos interfectores? Insuper solum in quo Graeci seruitute liberati sunt, in seruitutem redigetis: delubra deum apud quae conceptis votis illi Medos superarunt, deserta patiemini: patrias aras eorum qui condiderunt aedificaruntque, tolletis: ------------------------ 1 tunc deorum 3 vetant. 4 honestamus || ... apparatu, et quoscumque nostrum solum fert, primitiis etiam fructuum etc. || facitis. 5 alterum sepeliit post primum (...sepeliit, sepeliit...)
(59) Ὀὐ πρὸς τῆς ὑμετέρας δόξης, ὦ Λακεδαιμόνιοι, τάδε, οὔτε ἐς τὰ κοινὰ τῶν Ἑλλήνων νόμιμα καὶ ἐς τοὺς προγόνους ἁμαρτάνειν οὔτε ἡμᾶς τοὺς εὐεργέτας ἀλλοτρίας ἕνεκα ἔχθρας μὴ αὐτοὺς ἀδικηθέντας διαφθεῖραι, φείσασθαι δὲ καὶ ἐπικλασθῆναι τῇ γνώμῃ οἴκτῳ σώφρονι λαβόντας, μὴ ὧν πεισόμεθα μόνον δεινότητα κατανοοῦντας, ἀλλ᾿ οἷοί τε ἂν ὄντες πάθοιμεν καὶ ὡς ἀστάθμητον τὸ τῆς ξυμφορᾶς ᾧτινί ποτ᾿ ἂν καὶ ἀναξίῳ ξυμπέσοι. (2) ἡμεῖς τε, ὡς πρέπον ἡμῖν καὶ ὡς ἡ χρεία προάγει, αἰτούμεθα ὑμᾶς, θεοὺς τοὺς ὁμοβωμίους καὶ κοινοὺς τῶν Ἑλλήνων ἐπιβοώμενοι, πεῖσαι τάδε· προφερόμενοι ὅρκους οὓς οἱ πατέρες ὑμῶν ὤμοσαν μὴ ἀμνημονεῖν ἱκέται γιγνόμεθα ὑμῶν τῶν πατρῴων τάφων καὶ ἐπικαλούμεθα τοὺς κεκμηκότας μὴ γενέσθαι ὑπὸ Θηβαίοις μηδὲ τοῖς ἐχθίστοις φίλτατοι ὄντες παραδοθῆναι. ἡμέρας τε ἀναμιμνῄσκομεν ἐκείνης ᾗ τὰ λαμπρότατα μετ᾿ αὐτῶν πράξαντες νῦν ἐν τῇδε τὰ δεινότατα κινδυνεύομεν παθεῖν. (3) ὅπερ δὲ ἀναγκαῖόν τε καὶ χαλεπώτατον τοῖς ὧδε ἔχουσι, λόγου τελευτᾶν, διότι καὶ τοῦ βίου ὁ κίνδυνος ἐγγὺς μετ᾿ αὐτοῦ, παυόμενοι λέγομεν ἤδη ὅτι οὐ Θηβαίοις παρέδομεν τὴν πόλιν (εἱλόμεθα γὰρ ἂν πρό γε τούτου τῷ αἰσχίστῳ ὀλέθρῳ λιμῷ τελευτῆσαι), ὑμῖν δὲ πιστεύσαντες προσήλθομεν (καὶ δίκαιον, εἰ μὴ πείθομεν, ἐς τὰ αὐτὰ καταστήσαντας τὸν ξυντυχόντα κίνδυνον ἐᾶσαι ἡμᾶς αὐτοὺς ἑλέσθαι), (4) ἐπισκήπτομέν τε ἅμα μὴ Πλαταιῆς ὄντες οἱ προθυμότατοι περὶ τοὺς Ἕλληνας γενόμενοι Θηβαίοις τοῖς ἡμῖν ἐχθίστοις ἐκ τῶν ὑμετέρων χειρῶν καὶ τῆς ὑμετέρας πίστεως ἱκέται ὄντες, ὦ Λακεδαιμόνιοι, παραδοθῆναι, γενέσθαι δὲ σωτῆρας ἡμῶν καὶ μὴ τοὺς ἄλλους Ἕλληνας ἐλευθεροῦντας ἡμᾶς διολέσαι.᾿ ----------------------- 2 προφερόμενοι C: προσφερόμενοι cett.: Valla προφερομένοις legisse videtur (e.g. fort. πείσεσθαι τάδε προφερομένοις; vide adn) || ἀναμιμνησκόμενοι Pk, fort. Valla, qui et ἐπράξαμεν legisse videtur (vide adn.)	(59) Rem profecto, Lacedaemonii, indignam vestra gloria, indignam publicis Graeciae institutis, indignam progenitorum memoriam, indignam beneficiis nostris, vt alienae inimicitiae gratia, nihil ipsi laesi, nos occidatis: quum dignum sit vt veniam detis, vt animo fragamini, vt modesta capiamini misercordia: considerantes non solum qualia sed quales simus acerba passuri: et ipsum calamitatis incertum quandoque accidere etiam immerenti. (2) Vos itaque prout debemus, et prout necessitas cogit, oramus, implorantes eorundem altarium et comunes Graeciae deos, vt nobis haec allegantibus assentiamini: ne ius iurandum quod patres vestri iurarunt, obliuiscamini: per quorum sepulcra supplicamus, inuocantes etiam eos vita defunctos, ne subiiciamur Thebanis, neve amicissimi vestri inimicissimis nostris tradamur: illum vobis in memoriam redigentes diem quo cum patribus vestris praeclarissima gessimus, quum hodierno durissima quaeque pati periclitemur. (3) Sed quoniam hominibus in hanc conditionem redactis, vt necessarium, ita tristissimum est finem loquendi facere, quia cum fine loquendi finiri vita periclitatur: loqui cessantes adhuc loquimur, ciuitatem nos vrbemque tradidisse non Thebanis (praeoptassemus enim, quam hoc, turpissima nece fameque interire) sed vobis, fidem vobis habentes. Quod nisi exoramus, iustum est [vos, postquam] in eadem nos vnde processimus restitueritis, sinere quodcunque periculum deligere. (4) Hoc etiam obsecramus, ne Plataeenses homines, Graecorum aliquando studiosissimi, ex vestris manibus, Lacedaemonii, eque vestra fide et vestri supplices, Thebanis, capitalissimis inimicis, prodamur: sed nostrae salutis authores sitis, ne, qui ceteros Graecos vindicatis in libertate, iidem nos extinguatis. ------------------------ 2 hodiernum esse quo durissima quaeque pati periclitamur. 3 in hac conditione positis || non tradidisse || iustum est in eadem nos unde processimus restitutos sini 4 obsecramus] admonentes
(60) Τοιαῦτα μὲν οἱ Πλαταιῆς εἶπον. οἱ δὲ Θηβαῖοι δείσαντες πρὸς τὸν λόγον αὐτῶν μὴ οἱ Λακεδαιμόνιοί τι ἐνδῶσι, παρελθόντες ἔφασαν καὶ αὐτοὶ βούλεσθαι εἰπεῖν, ἐπειδὴ καὶ ἐκείνοις παρὰ γνώμην τὴν αὑτῶν μακρότερος λόγος ἐδόθη τῆς πρὸς τὸ ἐρώτημα ἀποκρίσεως. ὡς δ᾿ ἐκέλευσαν, ἔλεγον τοιάδε.	(60) Et talia quidem dixere Plataeenses. Thebani autem, veriti nequid ob haec Lacedaemonii concederent, processerunt, & se quoque orationem habere velle dixerunt, quoniam ipsorum opinione longior esset data venia respondendi illis ad interrogationem. Ubi loquendi facta potestas est, ita exorsi sunt, ------------------------ longior opinione data esset V: opinione longior data esset V2
(61) ᾿Τοὺς μὲν λόγους οὐκ ἂν ᾐτησάμεθα εἰπεῖν, εἰ καὶ αὐτοὶ βραχέως τὸ ἐρωτηθὲν ἀπεκρίναντο καὶ μὴ ἐπὶ ἡμᾶς τραπόμενοι κατηγορίαν ἐποιήσαντο καὶ περὶ αὑτῶν ἔξω τῶν προκειμένων καὶ ἅμα οὐδὲ ᾐτιαμένων πολλὴν τὴν ἀπολογίαν καὶ ἔπαινον ὧν οὐδεὶς ἐμέμψατο. νῦν δὲ πρὸς μὲν τὰ ἀντειπεῖν δεῖ, τῶν δὲ ἔλεγχον ποιήσασθαι, ἵνα μήτε ἡ ἡμετέρα αὐτοὺς κακία ὠφελῇ μήτε ἡ τούτων δόξα, τὸ δ᾿ ἀληθὲς περὶ ἀμφοτέρων ἀκούσαντες κρίνητε. (2) ᾿Ἡμεῖς δὲ αὐτοῖς διάφοροι ἐγενόμεθα πρῶτον ὅτι ἡμῶν κτισάντων Πλάταιαν ὕστερον τῆς ἄλλης Βοιωτίας καὶ ἄλλα χωρία μετ᾿ αὐτῆς, ἃ ξυμμείκτους ἀνθρώπους ἐξελάσαντες ἔσχομεν, οὐκ ἠξίουν οὗτοι, ὥσπερ ἐτάχθη τὸ πρῶτον, ἡγεμονεύεσθαι ὑφ᾿ ἡμῶν, ἔξω δὲ τῶν ἄλλων Βοιωτῶν παραβαίνοντες τὰ πάτρια, ἐπειδὴ προσηναγκάζοντο, προσεχώρησαν πρὸς Ἀθηναίους καὶ μετ᾿ αὐτῶν πολλὰ ἡμᾶς ἔβλαπτον, ἀνθ᾿ ὧν καὶ ἀντέπασχον. ------------------------ 1 αὐτοὶ] οὗτοι Hude (quod Vallam legisse putat Ferl. 27) || κακία: vide adn. 2. Σ. ἐπειδὴ προσηναγκάζοντο] ἐμμένειν τοῖς πατρίοις ἔθεσι (hoc Vallae verba ad quae custodienda impellere videtur)	(61) EQUIDEM dicendi partes haudquaquam postulassemus, si isti & breviter ad interrogata respondissent, nec in nos conuersi crimina obiecissent, nec seipsos praeter rem tum excusassent, nemine accusante, tum laudassent, nullo detrahente. Nunc autem oportet ea nos partim negare, partim coarguere : ne ipsis & sua iactantia & nostra prosit inertia : & vt vos, auditis vtrisque, quid veri sit iudicetis. (2) Iam primum, cur horum adversarii facti simus, hinc extitit, quod quum Plataeam ex omni Boeotia postremam condidissemus, aliaque cum hac oppida, quae conuenis exterminatis obtinuimus, isti nostrum imperium, quale a principio fuerat constitutum, dedignabantur, soli omnium Boeotorum transgressi patria instituta. Ad quae custodienda quum cogerentur, ad Athenienses defecere, cumque illis nos permultis iacturis affecere, quarum & talionem acceperunt. ------------------------ 1 uos uero (pro & vt vos) 2 quemadmodum || patriae
(62) ᾿Ἐπειδὴ δὲ καὶ ὁ βάρβαρος ἦλθεν ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα, φασὶ μόνοι Βοιωτῶν οὐ μηδίσαι, καὶ τούτῳ μάλιστα αὐτοί τε ἀγάλλονται καὶ ἡμᾶς λοιδοροῦσιν. (2) ἡμεῖς δὲ μηδίσαι μὲν αὐτοὺς οὔ φαμεν διότι οὐδ᾿ Ἀθηναίους, τῇ μέντοι αὐτῇ ἰδέᾳ ὕστερον ἰόντων Ἀθηναίων ἐπὶ τοὺς Ἕλληνας μόνους αὖ Βοιωτῶν ἀττικίσαι. (3) καίτοι σκέψασθε ἐν οἵῳ εἴδει ἑκάτεροι ἡμῶν τοῦτο ἔπραξαν. ἡμῖν μὲν γὰρ ἡ πόλις τότε ἐτύγχανεν οὔτε κατ᾿ ὀλιγαρχίαν ἰσόνομον πολιτεύουσα οὔτε κατὰ δημοκρατίαν· ὅπερ δέ ἐστι νόμοις μὲν καὶ τῷ σωφρονεστάτῳ ἐναντιώτατον, ἐγγυτάτω δὲ τυράννου, δυναστεία ὀλίγων ἀνδρῶν εἶχε τὰ πράγματα. (4) καὶ οὗτοι ἰδίας δυνάμεις ἐλπίσαντες ἔτι μᾶλλον σχήσειν εἰ τὰ τοῦ Μήδου κρατήσειε, κατέχοντες ἰσχύι τὸ πλῆθος ἐπηγάγοντο αὐτόν· καὶ ἡ ξύμπασα πόλις οὐκ αὐτοκράτωρ οὖσα ἑαυτῆς τοῦτ᾿ ἔπραξεν, οὐδ᾿ ἄξιον αὐτῇ ὀνειδίσαι ὧν μὴ μετὰ νόμων ἥμαρτεν. (5) ἐπειδὴ γοῦν ὅ τε Μῆδος ἀπῆλθε καὶ τοὺς νόμους ἔλαβε, σκέψασθαι χρή, Ἀθηναίων ὕστερον ἐπιόντων τήν τε ἄλλην Ἑλλάδα καὶ τὴν ἡμετέραν χώραν πειρωμένων ὑφ᾿ αὑτοῖς ποιεῖσθαι καὶ κατὰ στάσιν ἤδη ἐχόντων αὐτῆς τὰ πολλά, εἰ μαχόμενοι ἐν Κορωνείᾳ καὶ νικήσαντες αὐτοὺς ἠλευθερώσαμεν τὴν Βοιωτίαν καὶ τοὺς ἄλλους νῦν προθύμως ξυνελευθεροῦμεν, ἵππους τε παρέχοντες καὶ παρασκευὴν ὅσην οὐκ ἄλλοι τῶν ξυμμάχων. ------------------------ ἔπραξαν] an ἐπράξαμεν? (Ferl. p. 34)	(62) At postquam barbarus Graeciam invasit, aiunt se solos ex Boeotis non sensisse cum Medis: & in hoc praecipue tum se iactant, tum nobis conuitiantur. (2) Nos vero fatemur eos non sensisse cum Medis, quia nec Athenienses: verum quum eadem ratione tenderent Athenienses aduersus Graecos, dicimus eos solos ex Boeotis ab Atheniensibus stetisse. (3) Atque id quo pacto vtrique fecerimus considerate. Nostra quidem civitas ea tempestate neque per legitimum paucorum principatum, neque per popularem statum administrabatur, sed (quod legibus ac civitati infensissimum est, proximeque ad tyrannidem accedit) potentia paucorum, (4) qui suas facultates fundandi spe, si Medus rerum potiretur, vi plebem coercentes, barbarum induxerunt. Quod certe civitas vniuersa non fecit: neque tunc sui arbitrii fuit, vt dignum sit exprobrare ei quod non salvis legibus peccaverit. (5) At vbi post Medi discessum leges recepit, considerare oportet, quum postea Athenienses inuaderent Graeciam, & suae ditioni nostram regionem subiicere conarentur, eiusque, propter intestinas discordias, bonam partem [iam] subiecissent, nunquid nos pugna ad Chaeroneam commissa, victores Boeotiam liberaverimus, & nunc libenter reliquam Graeciam cum caeteris liberemus, tantum equorum copiarumque praestantes quantum nulli sociorum. ------------------------ 5 apud || aliam || liberamus
(63) ᾿Καὶ τὰ μὲν ἐς τὸν μηδισμὸν τοσαῦτα ἀπολογούμεθα· ὡς δὲ ὑμεῖς μᾶλλόν τε ἠδικήκατε τοὺς Ἕλληνας καὶ ἀξιώτεροί ἐστε πάσης ζημίας, πειρασόμεθα ἀποφαίνειν. (2) ἐγένεσθε ἐπὶ τῇ ἡμετέρᾳ τιμωρίᾳ, ὡς φατέ, Ἀθηναίων ξύμμαχοι καὶ πολῖται. οὐκοῦν χρῆν τὰ πρὸς ἡμᾶς μόνον ὑμᾶς ἐπάγεσθαι αὐτοὺς καὶ μὴ ξυνεπιέναι μετ᾿ αὐτῶν ἄλλοις, ὑπάρχον γε ὑμῖν, εἴ τι καὶ ἄκοντες προσήγεσθε ὑπ᾿ Ἀθηναίων, τῆς τῶν Λακεδαιμονίων τῶνδε ἤδη ἐπὶ τῷ Μήδῳ ξυμμαχίας γεγενημένης, ἣν αὐτοὶ μάλιστα προβάλλεσθε· ἱκανή γε ἦν ἡμᾶς τε ὑμῶν ἀποτρέπειν, καί, τὸ μέγιστον, ἀδεῶς παρέχειν βουλεύεσθαι. ἀλλ᾿ ἑκόντες καὶ οὐ βιαζόμενοι ἔτι εἵλεσθε μᾶλλον τὰ Ἀθηναίων. (3) καὶ λέγετε ὡς αἰσχρὸν ἦν προδοῦναι τοὺς εὐεργέτας· πολὺ δέ γε αἴσχιον καὶ ἀδικώτερον τοὺς πάντας Ἕλληνας καταπροδοῦναι, οἷς ξυνωμόσατε, ἢ Ἀθηναίους μόνους, τοὺς μὲν καταδουλουμένους τὴν Ἑλλάδα, τοὺς δὲ ἐλευθεροῦντας. (4) καὶ οὐκ ἴσην αὐτοῖς τὴν χάριν ἀνταπέδοτε οὐδὲ αἰσχύνης ἀπηλλαγμένην· ὑμεῖς μὲν γὰρ ἀδικούμενοι αὐτούς, ὡς φατέ, ἐπηγάγεσθε, τοῖς δὲ ἀδικοῦσιν ἄλλους ξυνεργοὶ κατέστητε. καίτοι τὰς ὁμοίας χάριτας μὴ ἀντιδιδόναι αἰσχρὸν μᾶλλον ἢ τὰς μετὰ δικαιοσύνης μὲν ὀφειληθείσας, ἐς ἀδικίαν δὲ ἀποδιδομένας. ------------------------ 4 ἀντιδιδόναι αἰσχρὸν] ἀνταποδιδόναι οὐκ αἰσχρὸν Pi3, Pd, quod Vallam legisse putat Stephanus. Σ.· Αἰσχρὸν μᾶλλον] αἰσχρὸν μᾶλλον τὰς ὀφεληθείσας χάριτας ἀντιδιδόναι. λείπει ἡ οὔ, ᾗ οὕτω, καίτοι τὰς ὁμοίας χάριτας μἠ ἀντιδιδόναι οὐκ αἰσχρὸν μᾶλλον ἢ τὰς μετὰ, καὶ ἑξῆς.	(63) Atque haec hactenus de purgando crimine, quod cum Medis sensimus. Quod autem vos magis Graeciam laeseritis, ac digniores sitis omni supplicio, tentabimus ostendere. (2) Extitistis (vt dicitis) ad nos vlciscendos Atheniensium socii atque conciues. Oportebat ergo vos dumtaxat adversum nos, non etiam adversus alios, illis praestare comitatum : quum praesertim, siquo ab iis inuiti ducebamini, praesto Lacedaemonii essent, societate vobis cum illis iam inde contra Medum contracta, quam ipsi tantopere allegatis : quae satis erat ad nos arcendos ab inferenda [vobis] iniuria, & ad vestrae prorsus securitati consulendum. Sed nimirum volentes, non coacti, adhuc magis partes Atheniensium elegistis. (3) Et postea dicitis turpe futurum fuisse prodere benemeritos : imo turpius fuit vniuersos prodere Graecos, cum quibus coniurastis, quam solos Athenienses : & Graeciam liberantes, quam in seruitutem redigentes : (4) quibus non aequam vos gratiam retulistis, nec a dedecore alienam. Quippe iniuria lacessiti (vt dicitis) illos asciuistis : at eisdem in facienda aliis iniuria vos socios praestitistis. Et sane minus turpe est similem gratiam non reddere, quam eam quae cum iustitia debetur, per iniustitiam reddere. ------------------------ 1 omni suppliciis V 2 istis 3 deforme || immo deformius || et
(64) δῆλόν τε ἐποιήσατε οὐδὲ τότε τῶν Ἑλλήνων ἕνεκα μόνοι οὐ μηδίσαντες, ἀλλ᾿ ὅτι οὐδ᾿ Ἀθηναῖοι, ὑμεῖς δὲ τοῖς μὲν ταὐτὰ βουλόμενοι ποιεῖν, τοῖς δὲ τἀναντία. (2) καὶ νῦν ἀξιοῦτε, ἀφ᾿ ὧν δι᾿ ἑτέρους ἐγένεσθε ἀγαθοί, ἀπὸ τούτων ὠφελεῖσθαι. ἀλλ᾿ οὐκ εἰκός· ὥσπερ δὲ Ἀθηναίους εἵλεσθε, τούτοις ξυναγωνίζεσθε, καὶ μὴ προφέρετε τὴν τότε γενομένην ξυνωμοσίαν ὡς χρὴ ἀπ᾿ αὐτῆς νῦν σῴζεσθαι. (3) ἀπελίπετε γὰρ αὐτὴν καὶ παραβάντες ξυγκατεδουλοῦσθε μᾶλλον Αἰγινήτας καὶ ἄλλους τινὰς τῶν ξυνομοσάντων ἢ διεκωλύετε, καὶ ταῦτα οὔτε ἄκοντες ἔχοντές τε τοὺς νόμους οὕσπερ μέχρι τοῦ δεῦρο καὶ οὐδενὸς ὑμᾶς βιασαμένου ὥσπερ ἡμᾶς. τὴν τελευταίαν τε πρὶν περιτειχίζεσθαι πρόκλησιν ἐς ἡσυχίαν ἡμῶν, ὥστε μηδετέροις ἀμύνειν, οὐκ ἐδέχεσθε. (4) τίνες ἂν οὖν ὑμῶν δικαιότερον πᾶσι τοῖς Ἕλλησι μισοῖντο, οἵτινες ἐπὶ τῷ ἐκείνων κακῷ ἀνδραγαθίαν προύθεσθε; καὶ ἃ μέν ποτε χρηστοὶ ἐγένεσθε, ὡς φατέ, οὐ προσήκοντα νῦν ἐπεδείξατε, ἃ δὲ ἡ φύσις αἰεὶ ἐβούλετο, ἐξηλέγχθη ἐς τὸ ἀληθές· μετὰ γὰρ Ἀθηναίων ἄδικον ὁδὸν ἰόντων ἐχωρήσατε. (5) ᾿Τὰ μὲν οὖν ἐς τὸν ἡμέτερόν τε ἀκούσιον μηδισμὸν καὶ τὸν ὑμέτερον ἑκούσιον ἀττικισμὸν τοιαῦτα ἀποφαίνομεν· ------------------------ 1 "vos solos ex Boetiis add. Valla" (Ferl. p. 38)	(64) Ex quo declarastis vos solos ex Boeotis, non Graecorum causa non stetisse a Medis, sed quia nec Athenienses steterunt, eadem quae illi facere volentes, contraria quam caeteri Graeci. (2) Et nunc ab iis contra quos pro aliis strenui extitistis, exigitis vt vobis prosint. Verum [id] nequaquam est aequum : sed quemadmodum Athenienses elegistis, sic ab eis adiuuemini. Nec allegetis illius temporis coniurationem, tanquam nunc ob illam vos liberari oporteat, (3) cuius desertores praeuaricatoresque fuistis, ad AEginetas potius, & aliquot aliorum qui coniurauerant subigendos, quam [ad eos] subigi prohibendos : idque neque inuiti, vtpote salvis legibus, quas in hunc diem habetis, neque sicuti nos, ab aliquo coacti. Novissimam quoque, antequam muro concluderemini, exhortationem, ne essetis in partibus, sed in otio, admittere recusastis. (4) Quinam igitur sunt apud omnes Graecos vobis odio digniores, qui in illorum perniciem strenui maluistis esse? profecto nunc ea in quibus aliquando boni extitistis (vt fertis) nequaquam vobis natura convenire indicantes. Nam ea demum probata sunt niti veritate quae natura perpetuo voluit : veluti hoc quod cum Atheniensibus iniquum ingredientibus iter perrexistis. (5) Hactenus quae pertinebant ad ostendendum & nos inuitos a Medis, & vos ab Atheniensibus voluntarios stetisse. ------------------------ 1 quae 3 potius post fuistis || prohibuistis. Et haec
(65) ἃ δὲ τελευταῖά φατε ἀδικηθῆναι, παρανόμως γὰρ ἐλθεῖν ἡμᾶς ἐν σπονδαῖς καὶ ἱερομηνίᾳ* ἐπὶ τὴν ὑμετέραν πόλιν, οὐ νομίζομεν οὐδ᾿ ἐν τούτοις ὑμῶν μᾶλλον ἁμαρτεῖν. (2) εἰ μὲν γὰρ ἡμεῖς αὐτοὶ πρός τε τὴν πόλιν ἐλθόντες ἐμαχόμεθα καὶ τὴν γῆν ἐδῃοῦμεν ὡς πολέμιοι, ἀδικοῦμεν· εἰ δὲ ἄνδρες ὑμῶν οἱ πρῶτοι καὶ χρήμασι καὶ γένει, βουλόμενοι τῆς μὲν ἔξω ξυμμαχίας ὑμᾶς παῦσαι, ἐς δὲ τὰ κοινὰ τῶν πάντων Βοιωτῶν πάτρια καταστῆσαι, ἐπεκαλέσαντο ἑκόντες, τί ἀδικοῦμεν; οἱ γὰρ ἄγοντες παρανομοῦσι μᾶλλον τῶν ἑπομένων. (3) ἀλλ᾿ οὔτ᾿ ἐκεῖνοι, ὡς ἡμεῖς κρίνομεν, οὔτε ἡμεῖς· πολῖται δὲ ὄντες ὥσπερ ὑμεῖς καὶ πλείω παραβαλλόμενοι, τὸ ἑαυτῶν τεῖχος ἀνοίξαντες καὶ ἐς τὴν αὑτῶν πόλιν φιλίως, οὐ πολεμίως κομίσαντες ἐβούλοντο τούς τε ὑμῶν χείρους μηκέτι μᾶλλον γενέσθαι τούς τε ἀμείνους τὰ ἄξια ἔχειν, σωφρονισταὶ ὄντες τῆς γνώμης καὶ τῶν σωμάτων τὴν πόλιν οὐκ ἀλλοτριοῦντες ἀλλ᾿ ἐς τὴν ξυγγένειαν οἰκειοῦντες, ἐχθροὺς οὐδενὶ καθιστάντες, ἅπασι δ᾿ ὁμοίως ἐνσπόνδους. ------------------------ *1 ἱερομηνίᾳ mg. Stephani (et Valla ut videtur): ἱερομηνίαις codd.	(65) (1) Quod autem ad extremum dicitis, vobis iniuriam factam quod nefarie nos, stantibus foederibus & die solenni, ad vrbem vestram accessimus, ne in hoc quidem nos magis quam vos delinquere existimamus. (2) Nam si, dum ad vrbem vestram venimus, oppugnassemus vos, agrumque hostili more vastassemus, iniurii nimirum fuissemus : sin vero quidam ex vobis tum opibus tum genere primores, quod vellent vos ab externa societate desinere, & ad communia Boeotorum omnium redire iura, nos vltro accersierunt, quid tandem iniuriae facimus ? Qui enim ducunt, potius quam qui sequuntur, delinquunt. (3) [Quanquam nec nos, nec illi (vt nostra fert opinio) delinquunt.] Quippe quum cives essent, vt vos, & de pluribus quam vos rebus periclitarentur, suas ipsorum portas aperuerunt : & in suam urbem intromittentes amice nos, non hostiliter, volebant eos qui ex vobis peiores essent, non amplius malos esse : & qui boni, quae merebantur obtinere : moderatores ipsi vestrarum mentium, non corporum exterminatores e patria, sed redintegrantes in pristinam necessitudinem : nec vlli vos hostes esse, sed cum omnibus aequaliter foederatos reddere volentes. ------------------------ 3 Quamquam . . . delinquunt om. V2. || Quippe cives, ut uos, et qui pluribus (etc.) || periclitabantur || mererentur optinerent || dignitatem V ante corr.
(66) τεκμήριον δὲ ὡς οὐ πολεμίως ἐπράσσομεν· οὔτε γὰρ ἠδικήσαμεν οὐδένα, προείπομέν τε τὸν βουλόμενον κατὰ τὰ τῶν πάντων Βοιωτῶν πάτρια πολιτεύειν ἰέναι πρὸς ἡμᾶς. (2) καὶ ὑμεῖς ἄσμενοι χωρήσαντες καὶ ξύμβασιν ποιησάμενοι τὸ μὲν πρῶτον ἡσυχάζετε, ὕστερον δὲ κατανοήσαντες ἡμᾶς ὀλίγους ὄντας, εἰ ἄρα καὶ ἐδοκοῦμέν τι ἀνεπιεικέστερον πρᾶξαι οὐ μετὰ τοῦ πλήθους ὑμῶν ἐσελθόντες, τὰ μὲν ὁμοῖα οὐκ ἀνταπέδοτε ἡμῖν, μήτε νεωτερίσαι ἔργῳ λόγοις τε πείθειν ὥστε ἐξελθεῖν, ἐπιθέμενοι δὲ παρὰ τὴν ξύμβασιν, οὓς μὲν ἐν χερσὶν ἀπεκτείνατε, οὐχ ὁμοίως ἀλγοῦμεν (κατὰ νόμον γὰρ δή τινα ἔπασχον), οὓς δὲ χεῖρας προϊσχομένους καὶ ζωγρήσαντες ὑποσχόμενοί τε ἡμῖν ὕστερον μὴ κτενεῖν παρανόμως διεφθείρατε, πῶς οὐ δεινὰ εἴργασθε; (3) καὶ ταῦτα τρεῖς ἀδικίας ἐν ὀλίγῳ πράξαντες, τήν τε λυθεῖσαν ὁμολογίαν καὶ τῶν ἀνδρῶν τὸν ὕστερον θάνατον καὶ τὴν περὶ αὐτῶν ἡμῖν μὴ κτενεῖν ψευσθεῖσαν ὑπόσχεσιν, ἢν τὰ ἐν τοῖς ἀγροῖς ὑμῖν μὴ ἀδικῶμεν, ὅμως φατὲ ἡμᾶς παρανομῆσαι καὶ αὐτοὶ ἀξιοῦτε μὴ ἀντιδοῦναι δίκην. οὔκ, ἤν γε οὗτοι τὰ ὀρθὰ γιγνώσκωσιν· πάντων δὲ αὐτῶν ἕνεκα κολασθήσεσθε. ------------------------ 2 "ἀνεπιεικέστερον] ἀπανθρωπότερον" Σ., ex quo fort. 'immane' Vallae. || ὑμῶν] ἡμῶν MEFABH et haud dubie Valla || ἔργῳ om. Valla	(66) Cuius rei signum est quod neque hostiliter egimus, (siquidem nemini vis illata a nobis est) & ediximus vt quisquis secundum communes Boeotiae ritus degere vellet, ad nos transiret. (2) Vos quoque libenter transistis, ac pactione inita initio quieuistis : sed postea quum nos paucos esse cognouissetis, non paria nobis (siquid forte inhumane videbamur egisse) reddidistis : qui cum multitudine ingressi, non oratione nos inducendo vt exiremus, a novitate operis supersedistis, sed contra pactionem in nos cuncti irruistis. Et quos quidem pugnantes occidistis, eos haud ita sane desideramus : (nam iure quodam id passi sunt) at quos & viuos & manus protendentes cepistis, quosque quum spopondissetis nobis nequaquam vos interfecturos, <eos> nefarie interemistis, opus quidni nefarium, immane, & ter iniquum? (3) Idque breue intra spatium, tum soluendo pactionem, tum viros postea occidendo, tum illos non iri occisum, si nihil agros vestros laederemus, mendaciter pollicendo ? Et tamen dicitis nos praeter ius egisse, & vos esse qui poenam detis indignos. Indignos poena profecto, si non recte isti iudicabunt : imo dignos qui ob ista omnia poenas detis. ------------------------ 2 spopondistis (omisso quum) || nefarie] inique V2 || opus quidni nefarium et immane et triplicem iniuriam perpetrastis: idque (etc.) V2 (vide adn.) 3 agere V2
(67) ᾿Καὶ ταῦτα, ὦ Λακεδαιμόνιοι, τούτου ἕνεκα ἐπεξήλθομεν καὶ ὑπὲρ ὑμῶν καὶ ἡμῶν, ἵνα ὑμεῖς μὲν εἰδῆτε δικαίως αὐτῶν καταγνωσόμενοι, ἡμεῖς δὲ ἔτι ὁσιώτερον τετιμωρημένοι. (2) καὶ μὴ παλαιὰς ἀρετάς, εἴ τις ἄρα καὶ ἐγένετο, ἀκούοντες ἐπικλασθῆτε, ἃς χρὴ τοῖς μὲν ἀδικουμένοις ἐπικούρους εἶναι, τοῖς δὲ αἰσχρόν τι δρῶσι διπλασίας ζημίας, ὅτι οὐκ ἐκ προσηκόντων ἁμαρτάνουσιν. μηδὲ ὀλοφυρμῷ καὶ οἴκτῳ ὠφελείσθων, πατέρων τε τάφους τῶν ὑμετέρων ἐπιβοώμενοι καὶ τὴν σφετέραν ἐρημίαν. (3) καὶ γὰρ ἡμεῖς ἀνταποφαίνομεν πολλῷ δεινότερα παθοῦσαν τὴν ὑπὸ τούτων ἡλικίαν ἡμῶν διεφθαρμένην, ὧν πατέρες οἱ μὲν πρὸς ὑμᾶς τὴν Βοιωτίαν ἄγοντες ἀπέθανον ἐν Κορωνείᾳ, οἱ δὲ πρεσβῦται λελειμμένοι καὶ οἰκίαι ἐρῆμοι πολλῷ δικαιοτέραν ὑμῶν ἱκετείαν ποιοῦνται τούσδε τιμωρήσασθαι. (4) οἴκτου τε ἀξιώτεροι τυγχάνειν οἱ ἀπρεπές τι πάσχοντες τῶν ἀνθρώπων, οἱ δὲ δικαίως, ὥσπερ οἵδε, τὰ ἐναντία ἐπίχαρτοι εἶναι.* (5) καὶ τὴν νῦν ἐρημίαν δι᾿ ἑαυτοὺς ἔχουσιν· τοὺς γὰρ ἀμείνους ξυμμάχους ἑκόντες ἀπεώσαντο. παρενόμησάν τε οὐ προπαθόντες ὑφ᾿ ἡμῶν, μίσει δὲ πλέον ἢ δίκῃ κρίναντες καὶ οὐκ ἀνταποδόντες νῦν τὴν ἴσην τιμωρίαν· ἔννομα γὰρ πείσονται καὶ οὐχὶ ἐκ μάχης χεῖρας προϊσχόμενοι, ὥσπερ φασίν, ἀλλ᾿ ἀπὸ ξυμβάσεως ἐς δίκην σφᾶς αὐτοὺς παραδόντες. (6) ἀμύνατε οὖν, ὦ Λακεδαιμόνιοι, καὶ τῷ τῶν Ἑλλήνων νόμῳ ὑπὸ τῶνδε παραβαθέντι, καὶ ἡμῖν ἄνομα παθοῦσιν ἀνταπόδοτε χάριν δικαίαν ὧν πρόθυμοι γεγενήμεθα, καὶ μὴ τοῖς τῶνδε λόγοις περιωσθῶμεν ἐν ὑμῖν, ποιήσατε δὲ τοῖς Ἕλλησι παράδειγμα οὐ λόγων τοὺς ἀγῶνας προθήσοντες ἀλλ᾿ ἔργων, ὧν ἀγαθῶν μὲν ὄντων βραχεῖα ἡ ἀπαγγελία ἀρκεῖ, ἁμαρτανομένων δὲ λόγοι ἔπεσι κοσμηθέντες προκαλύμματα γίγνονται. (7) ἀλλ᾿ ἢν οἱ ἡγεμόνες, ὥσπερ νῦν ὑμεῖς, κεφαλαιώσαντες πρὸς τοὺς ξύμπαντας διαγνώμας ποιήσησθε, ἧσσόν τις ἐπ᾿ ἀδίκοις ἔργοις λόγους καλοὺς ζητήσει.᾿ ------------------------ 3 καὶ οἰκίαι] κατ' οἰκίας conj. Stahl (fort. ex Valla) 4. "ἐπίχαρτοι εἶναι] ὧν τῷ ὀλέθρῳ ὀφείλει πάντας ἀνθρώπους ἐπιχαρῆναι." Σ. 6 ὧν πρόθυμοι γεγενήμεθα Vallam non legisse putat Ferl. p. 34. 7 St. in mg.: "Ita (Valla) vertit quasi legeretur ποιήσωνται." Vide adn.	(67) Atque haec nos, Lacedaemonii, & vestra & nostra causa commemoravimus. vestra, quod vt qui condemnaturi hos estis, iuste sentiatis, & nos in expetenda vltione tanto magis simus insontes. (2) Neque vero prisca istorum decora, siqua extiterunt, audientes vos frangant : quae iniuriam quidem patientibus debent esse praesidio, iis vero qui aliquid turpitudinis admiserunt, duplicare supplicium : quoniam nulla rationabili causa peccaverunt. Neque lamentis aliquid ac miseratione proficiant, implorantes patrum vestrorum sepulcra, & suam solitudinem deplorantes. (3) Nam multo tristiora nos passam ostendimus nostram iuuentutem, quae ab istis trucidata est : cuius patres partim in Coronea, quum ad vos Boeotiam ducerent, mortem oppetierunt, partim in senio filiis orbati, apud desolatas domos longe iustioribus vos precibus obsecrant vt de istis sumatis supplicium. (4) Quia ex omnibus ii dignissimi sunt misericordia qui indignum aliquid passi sunt : & econtrario, ii a quibus indignitas venit, digni sunt quorum calamitatibus gaudeamus: quales hi sunt, (5) sua ipsorum nunc culpa deserti, qui meliores socios libenter repudiauerunt, quique nihil a nobis laesi, laeserunt, magis odio quam causa iudicantes. Adeo minores quam pro merito nunc poenas dabunt. nam legitime punientur. Neque vero (vt aiunt) manus in pugna protendentes, sed ex pacto sese in iudicium tradiderunt. (6) Quae quum ita sint, Lacedaemonii, & legi quam isti praeuaricati sunt subuenite, & nobis qui passi sumus iniqua, iustam gratiam reddite eorum quae gnauiter gessimus : neque istorum verbis apud vos repulsam feramus. Edite Graecis exemplum, non verborum vos certamina sed factorum proponere : quae si bona fuerint, breui commemoratione contenta sunt : compti autem modulatique sermones peccatis velamenta praetendunt. (7) Quod si illi penes quos arbitrium est, vt nunc penes vos, contractis in summam dubiis, cunctos semel interrogarent, minus captaret aliquis in turpibus factis pulchros sermones. ------------------------ 1 quidem 2 eorum V2 3 Coronia V 6 ... uos sed rerum proponere certamina. Res, si bonae fuerint (V om. proponere, sed add. in mg.) || contentae || summas
(68) Τοιαῦτα δὲ οἱ Θηβαῖοι εἶπον. οἱ δὲ Λακεδαιμόνιοι δικασταὶ νομίζοντες τὸ ἐπερώτημα σφίσιν ὀρθῶς ἕξειν, εἴ τι ἐν τῷ πολέμῳ ὑπ᾿ αὐτῶν ἀγαθὸν πεπόνθασι, διότι τόν τε ἄλλον χρόνον ἠξίουν δῆθεν αὐτοὺς κατὰ τὰς παλαιὰς Παυσανίου μετὰ τὸν Μῆδον σπονδὰς ἡσυχάζειν καὶ ὅτε ὕστερον ἃ πρὸ τοῦ περιτειχίζεσθαι προείχοντο αὐτοῖς, κοινοὺς εἶναι κατ᾿ ἐκεῖνα, ὡς οὐκ ἐδέξαντο, ἡγούμενοι τῇ ἑαυτῶν δικαίᾳ βουλήσει ἔκσπονδοι ἤδη ὑπ᾿ αὐτῶν κακῶς πεπονθέναι, αὖθις τὸ αὐτὸ ἕνα ἕκαστον παραγαγόντες καὶ ἐρωτῶντες, εἴ τι Λακεδαιμονίους καὶ τοὺς ξυμμάχους ἀγαθὸν ἐν τῷ πολέμῳ δεδρακότες εἰσίν, ὁπότε μὴ φαῖεν, ἀπάγοντες ἀπέκτεινον καὶ ἐξαίρετον ἐποιήσαντο οὐδένα. (2) διέφθειραν δὲ Πλαταιῶν μὲν αὐτῶν οὐκ ἐλάσσους διακοσίων, Ἀθηναίων δὲ πέντε καὶ εἴκοσιν, οἳ ξυνεπολιορκοῦντο· γυναῖκας δὲ ἠνδραπόδισαν. (3) τὴν δὲ πόλιν ἐνιαυτὸν μέν τινα (Θηβαῖοι) Μεγαρέων ἀνδράσι κατὰ στάσιν ἐκπεπτωκόσι καὶ ὅσοι τὰ σφέτερα φρονοῦντες Πλαταιῶν περιῆσαν ἔδοσαν ἐνοικεῖν· ὕστερον δὲ καθελόντες αὐτὴν ἐς ἔδαφος πᾶσαν ἐκ τῶν θεμελίων ᾠκοδόμησαν πρὸς τῷ Ἡραίῳ καταγώγιον διακοσίων ποδῶν πανταχῇ, κύκλῳ οἰκήματα ἔχον κάτωθεν καὶ ἄνωθεν, καὶ ὀροφαῖς καὶ θυρώμασι τοῖς τῶν Πλαταιῶν ἐχρήσαντο, καὶ τοῖς ἄλλοις ἃ ἦν ἐν τῷ τείχει ἔπιπλα, χαλκὸς καὶ σίδηρος, κλίνας κατασκευάσαντες ἀνέθεσαν τῇ Ἥρᾳ, καὶ νεὼν ἑκατόμπεδον λίθινον ᾠκοδόμησαν αὐτῇ. τὴν δὲ γῆν δημοσιώσαντες ἀπεμίσθωσαν ἐπὶ δέκα ἔτη, καὶ ἐνέμοντο Θηβαῖοι. (4) σχεδὸν δέ τι καὶ τὸ ξύμπαν περὶ Πλαταιῶν οἱ Λακεδαιμόνιοι οὕτως ἀποτετραμμένοι ἐγένοντο Θηβαίων ἕνεκα, νομίζοντες ἐς τὸν πόλεμον αὐτοὺς ἄρτι τότε καθιστάμενον ὠφελίμους εἶναι. (5) καὶ τὰ μὲν κατὰ Πλάταιαν ἔτει τρίτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ἐπειδὴ Ἀθηναίων ξύμμαχοι ἐγένοντο οὕτως ἐτελεύτησεν.	(68) Haec Thebani. Lacedaemonii tamen statuerunt suam sibi interrogationem recte processuram, nunquid de ipsis belli tempore Plataeenses bene meruissent : quoniam prope aequum censebant, illos ex vetustis Pausaniae legibus reliquo tempore quieuisse, vsquedum oblata est conditio, vt in medio essent, priusquam muro vallarentur : at vbi repudiata conditio est, tum vero ob suam voluntatem aequam se iam nullo cum illis foedere teneri, deque se male meruisse illos rati, rursus eodem modo productos singulos percontati sunt nunquid eo bello de Lacedaemoniis sociisque bene meriti essent. Quum nihil dicerent, illinc abductos interficiebant, excepto nemine : (2) Plataeensium quidem non pauciores ducentis : Atheniensium vero, qui vna obsessi fuerant, quinque & viginti : foeminis in captivitatem abductis. (3) Vrbem autem Megarensibus, propter seditionem domo profugis, & reliquis Plataeensibus qui secum senserant, Thebani incolendam dederunt. Anno autem vertente demoliti illam ad solum a fundamentis totam, prope Iunonis templum extruxerunt diuersorium, quoquouersus ducenum pedum, circumdatum domiciliis supra infraque sumptis ad hoc laquearibus ac ianuis Plataeensium, aliisque quae ex aere & ferro muros praetexuerant : atque id lectis constructis Iunoni dedicauerunt : eidemque templum centum pedum ex lapidibus aedificauerunt. Agrum publicatum, ad decem annos locatum, coluere Thebani. (4) Non nihil [autem] & propemodum omnino Lacedaemonii Thebanorum gratia sic auersi a Plataeensibus fuere : existimantes, bello quod iam tum excitatum erat, perutiles illos fore. (5) Hunc finem habuerunt quae gesta sunt ad Plataeam, nonagesimotertio anno quam Plataeenses inierunt cum Atheniensibus societatem. ------------------------ 1 interfecerunt 3 cum ipsis || ad hoc] ad hanc usum || centum pedum post lapidibus V2 4 non om. V2
SIGNS & ABBREVIATIONS: Boldface in the Latin text indicates that here Stephanus differs from the Valla MSS (see the apparatus. Usually V & V2 both have the reading there given. If either differs, the apparatus says so). <...> Diamond brackets enclose anything by Valla that Stephanus omitted; I supply it from V, V2.. [...] Square brackets enclose anything added by Stephanus (by excising it you get the text of VV2). Italics are used by Stephanus (& retained here) to show that Valla's words are not in the Greek. Underlined: places where Valla plainly departs from the Greek, perhaps because he misunderstands it, or he had a different Greek text, or in despair he is paraphrasing. (Sometimes the apparatus to the Greek will sugesst what Greek he might have read.) I also underline some phrases or clauses that Valla transposes, where it seems at least possible that his exemplar had that order. Ferl. = Filippo Ferlauto, Il testo di Tucidide e la traduzione latina di Lorenzo Valla (Palermo 1979) Σ.: = scholiast or scholium ad loc. (taken from Stephanus, Arnold, or Poppo; quoted if I suspect it might have influenced Valla, or might point to the true Greek text). St. = Stephanus. V = Vat. lat. 1801, scribe Iohannes Lamperti de Rodenberg. V2 = Vat. Chig. lat. J VIII 276, dated 1475, scribe Bernardus Petri de Basilea. Other MS sigla are as in Jones-Powell or Alberti. The Greek text of Thucydides is a modification of that given at "The Little Sailing" web site at http://www.mikrosapoplous.gr/en/texts1en.htm.

FURTHER NOTES

3.53.3. loqui : Stephanus should not have omitted Valla's loqui without also omitting quam tacere. But probably Valla assumed (rightly I think) that Thucydides' brachylogy here is too bold to be imitated.

3.59.2 πεῖσαι τάδε: προφερόμενοι. Valla, I think, would scarcely have written vt nobis haec allegantibus assentiamini if his exemplar had not had something like πείσεσθαι [sc. ἡμῖν] τάδε προφερομένοις. This would both give more point to τάδε and abolish the awkward asyndeton that caused Steup to propose προφερόμενοί θ'. Against it seem (A) the sudden unpleasant switch from nominative (ἐπιβοώμενοι) to dative; (B) ὅρκους now governed by ἀμνημονεῖν (as in Valla) (the word order of that is attractive, ὅρκους put first because it is the clause's theme; but this would be the only instance in Thuc. of ἀμνημονέω + acc.); and (C) ἱκέται κ.τ.λ. now in need of a connective, e.g. ἱκέται τε.

But the received text seems unsound. Marchant ad loc.: "μὴ ἀμνημονεῖν--Cobet pronounced these words spurious: the only constr. they can fairly bear is with προφερόμενοι ὅρκους, but, as ἡμεῖς is the subj. of the other infins., this is awkward. (ὤμοσαν would require fut. or aor. infin.: order and the addition of τῶν π. τάφων are against ἱκέται γιγνόμεθα.)" Poppo: " Μὴ ἀμνημονεῖν. 'Pro ὥστε τούτων μὴ ἀμνημονεῖν, vel ὧν ὑμᾶς ἀμνημονεῖν οὐ δεῖ ! ' AE. PORT. Sive ex προφερόμενοι apta sunt, sive ex αἰτούμεθα, necesse est significent: ut ne obliviscamini eorum (iurum iurandorum). Sed in illa consecutione verborum durius deest ὑμᾶς, ex οἱ πατέρες ὑμῶν repetendum."

3.59.2 (last sentence): Whatever the original text, one discerns at least an exact antithesis, with 3 pairs of opposites: "And though we remember that day when with them we did the most billiant deeds, we are now liable in this day to suffer the most terrible deeds". We get exactly that if we use ἀναμιμνῃσκόμενοι and ἐπράξαμεν implied by Valla's Latin, and the received text for the last clause: ἀναμιμνῃσκόμενοι (Pk) ἐκείνης, ᾗ τὰ λαμπρότατα μετ᾿ αὐτῶν ἐπράξαμεν, νῦν ἐν τῇδε τὰ δεινότατα κινδυνεύομεν παθεῖν.

The trouble with the received text of the whole sentence is that it says lit. "And we remind (you) of that day on which... today we are liable" etc., as if the two days were the same day. The same problem is in Valla as given by VV2: illum vobis in memoriam redigentes diem, quo cum patribus vestris praeclarissima gessimus, hodiernum esse quo durissima quaeque pati periclitamur. That seems to mean, 'reminding you that that day, when with them we did the most brilliant deeds, is today when we are liable to suffer the most terrible.' Stephanus's version at least makes the two days different! -- ...quum hodierno durissima quaeque pati periclitemur, '...though today we are in danger of suffering' etc. -- but is not convincing because it obscures the antithesis.

3.61.1 nostra inertia is a very curious way to translate ἡ ἡμετέρα... κακία. What Valla's exmplar had, and what Thuc. wrote, it is hard to guess. It seems possible that κακία is an interpolation. In Stephanus the longest scholium, though otherwise accurate, has the lemma " ἵνα μήτε ἡ ἡμετέρα]"; a briefer scholium given by Poppo seems to have read: Ἡ ἡμετέρα] ἡ δοκοῦσα παρ' αὐτοῖς κακία.

3.61.2. Ad quae custodienda, which Stephanus italicizes as an addition, is Valla's explanation of ἐπειδὴ προσηναγκάζοντο. He was perhaps influenced by the scholium, which after all seems right (to me at least): ἐπειδὴ προσηναγκάζοντο] ἐμμένειν τοῖς πατρίοις ἔθεσι.

3.63.2 καὶ τὸ μέγιστον ἀδεῶς παρέχειν βουλεύεσθαι ('and, most importantly, to enable you to deliberate in security'): too free is Valla's "ad vestrae prorsus securitati consulendum", which seems to mean, "and to provide further for your security".

3.64.4 ἃ δὲ ἡ φύσις αἰεὶ ἐβούλετο, ἐξηλέγχθη ἐς τὸ ἀληθές = Nam ea demum probata sunt niti veritate quae natura perpetuo voluit. The Latin means "for only (at last) those things have been shown to have a basis in truth that Nature always wanted"; here Stephanus does correct him: "at ea quae ingenium vestrum semper expetebat, certo patefacta sunt."

3.66.2 reddidistis, qui cum multitudine ingressi -- Valla thus makes the participle modify "you" (Plataeans), whereas ἐσελθόντες refers of course to the Thebans; also οὐ μετὰ τοῦ πλήθους ὑμῶν means not "cum multitudine" but, in effect, "tuo plebe nolente". But he did this because his exemplar read ἡμῶν. Ιn the rest it is harder to see what happened, but Valla seems betrayed by his copyists. If you restore "perpetrastis", preserved only by V2, and punctuate properly, you get this (I space this so as to make clearer what Latin corresponds to what Greek):

οὓς μὲν ἐν χερσὶν ἀπεκτείνατε, οὐχ ὁμοίως ἀλγοῦμεν (κατὰ νόμον γὰρ δή τινα ἔπασχον),

οὓς δὲ χεῖρας προϊσχομένους καὶ ζωγρήσαντες

ὑποσχόμενοί τε ἡμῖν ὕστερον μὴ κτενεῖν, παρανόμως διεφθείρατε.

πῶς οὐ δεινὰ εἴργασθε;

(3) καὶ ταῦτα τρεῖς ἀδικίας ἐν ὀλίγῳ πράξαντες,

τήν τε λυθεῖσαν ὁμολογίαν

καὶ τῶν ἀνδρῶν τὸν ὕστερον θάνατον

καὶ τὴν περὶ αὐτῶν ἡμῖν μὴ κτενεῖν ψευσθεῖσαν ὑπόσχεσιν, ἢν τὰ ἐν τοῖς ἀγροῖς ὑμῖν μὴ ἀδικῶμεν,

ὅμως φατὲ ἡμᾶς παρανομῆσαι καὶ αὐτοὶ ἀξιοῦτε μὴ ἀντιδοῦναι δίκην.

Et quos quidem pugnantes occidistis, eos haud ita sane desideramus (nam iure quodam id passi sunt);

at quos et viuos et manus protendentes cepistis,

quosque spopondistis nobis nequaquam vos interfecturos, eos inique interemistis.

Opus quidni nefarium et immane

(3) et triplicem iniuriam perpetrastis, idque breue intra spatium? --

tum soluendo pactionem,

tum viros postea occidendo,

tum illos non iri occisum, si nihil agros vestros laederemus, mendaciter pollicendo.

Et tamen dicitis nos praeter ius egisse, & vos esse qui poenam detis indignos.

That redistributes Thucydides' main and subordinate constructions; but it more completely represents all elements of the Greek than do V and Stephanus. Their phrase nefarium, immane et ter iniquum does not adequately represent τρεῖς ἀδικίας ... πράξαντες, and does not adequately anticipate "tum... tum... tum..." The text given by Stephanus alone still further erodes it; for it makes "quosque.... interemistis" a subordinate clause, so that we are left with no main verb.

3.67.4 Valla is accurate except, perhaps, for the clause "a quibus" etc.:

THUC.: οἴκτου τε ἀξιώτεροι τυγχάνειν οἱ ἀπρεπές τι πάσχοντες τῶν ἀνθρώπων, οἱ δὲ δικαίως, ὥσπερ οἵδε, τὰ ἐναντία ἐπίχαρτοι εἶναι: "And worthier of pity (are) those men who happen to suffer something unbefitting; conversely, those who (suffer) justly, as these (do), are to be rejoiced at (as they suffer)."

VALLA: Quia ex omnibus ii dignissimi sunt misericordia qui indignum aliquid passi sunt : & econtrario, ii a quibus indignitas venit, digni sunt quorum calamitatibus gaudeamus : quales hi sunt,

STEPHANUS (in margin): Misericordia enim digniores sunt homines qui immerito aliquid patiuntur : at qui merito (sicut isti) contra digniores sunt gaudio excipi. id est, quorum malis alii gaudeant.

SCHOLIUM: ἐπίχαρτοι εἶναι] ὧν τῷ ὀλέθρῳ ὀφείλει πάντας ἀνθρώπους ἐπιχαρῆναι.

About ἐπίχαρτοι some modern commentaries say "sc. ἄξιοί εἰσι"; but Thuc. perhaps saw it as a verbal adj. in -τος (lit. "to be rejoiced at"). It's thus like a Latin gerundive, but Valla couldn't use one because 'gaudeo' is intransitive. So like the scholiast he uses a relative clause "quorum calamitatibus gaudeamus" (in whose disasters we should rejoice). Stephanus' rendering (i.e. the part of it in italics) isn't any better. Valla's "ex omnibus" is a good way of rendering τῶν ἀνθρώπων (partitive gen. with οἱ δέ).

The one thing one could perhaps scold in Valla is "a quibus indignitas venit"; but it seems at least conceivable that Thuc. did actually mean that. Perhaps τὰ ἐναντία (which Stephanus just skips) is a terribly compressed way of saying "those (who fare) the opposite fate" -- that of inflicting, rather than receiving, the injustice.

3.67.7 Here the difficulties are well summarized by Arnold (whom Poppo ad loc. quotes in full and without comment, after translating this into Latin): 'This sentence is a curious specimen of confusion.. Thucycides means to say, "If all persons in authority were to punish criminals without letting themselves be misled by sophistry and eloquence, in the manner that you will do now, if you sum up the case in brief, and decide upon all these criminals together, then men will be less tempted to trust to fair words as a screen for ill actions." But instead of this he makes the verb ποιήσεσθε agree with ὑμεῖς, and puts κεφαλαιώσαντες πρὸς τοὺς ξύμπαντας just as if it were the general principle recommended, instead of being merely an exemplification of it in this particular case.'

But to me it seems more likely that the text is corrupt:

THUC.: ἀλλ᾿ ἢν οἱ ἡγεμόνες, ὥσπερ νῦν ὑμεῖς, κεφαλαιώσαντες πρὸς τοὺς ξύμπαντας | διαγνώμας ποιήσησθε, ἧσσόν τις ἐπ᾿ ἀδίκοις ἔργοις λόγους καλοὺς ζητήσει.

VALLA: Quod si illi penes quos arbitrium est, vt nunc penes vos, contractis in summam dubiis, cunctos semel interrogarent, minus captaret aliquis in turpibus factis pulchros sermones.

Stephanus p. 219 thinks that Valla's exemplar had ποιήσωνται. That seems true (though Poppo denies it: Pars I, vol. 1 p. 161; Pars II, vol. 1, p. 74), but that is not the only difference: interrogarent is not the right word, and the received text also has no equivalent to dubiis and semel.

* * *

Karl Maurer, Department of Classics, 215 Carpenter Hall, The University of Dallas,

1845 East Northgate Drive, Irving, TX 75062 (filokalos@aol.com)